Olivia Levisons novelle Indespærret (Gekooid) indeholder mange af de temaer og stilistiske virkemidler, der kendetegner forfattere fra den moderne gennembrud, i en nøddeskal:

begrænsningerne for unge ugifte kvinder i et traditionelt civilsamfund, uopfyldt erotisk begær hos kvinder, kvindens rolle, hysteri som typisk kvindeligt adfærd, en naturalistisk forklaring på eksistensen ud fra arvelighed og miljø, samt stilistiske eksperimenter såsom leg med fortællingsperspektiv og den impressionistisk farvede anvendelse af en slags filmisk billede fuld af hurtige bevægelser og lyde.
Det er bestemt ikke nogen let opgave at give så mange elementer plads i en novelles kompakte form uden at forsvinde i en udefinerbar kakofoni af stemmer, billeder og tanker.

Novellen Indespærret blev som udkast offentliggjort i et litterært tidsskrift i 1876 og derefter i 1881 optaget i samlingen med den sigende titel Gæringstid, der betyder så meget som gærende, urolige tider.

Olivia Levison (1847-1894) kom fra et intellektuelt jødisk miljø i København. Gennem sine brødre kom hun i kontakt med Georg Brandes og dermed med den samtidige litterære tankegang og kreds. Hun var aktiv som oversætter, skrev for litterære tidsskrifter og deltog i den politiske debat med journalistiske bidrag til blandt andet tidsskriftet Politiken og kvindebevægelsens organ Kvinden og Samfundet (Kvinden og samfundet). Hun skrev selvstændige litterære værker, herunder noveller og sin eneste roman Konsulinden (Konsulens kone), under pseudonymet Silvia Bennet.

I sitte skrivearbejde havde hun andre forfattere som mentorer, oprindeligt to (mandlige) forfattere af den gamle skole, senere blandt andre Georg Brandes selv, der i en brevveksling med sin kollega Erik Skram bemærker, at Levison havde gjort gode fremskridt, siden hun blev vejledt af moderne forfattere. Virkelig en ros til sig selv!
Da Levison forelægger Skram nogle noveller, herunder Indespærret, i udkastform til bedømmelse, er hans kommentarer ødelæggende. Hendes arbejde bliver afvist som dilettantisk, med en forsigtig positiv undtagelse for Indespærret, som han beder Brandes om råd om. Og Brandes lægger faktisk endnu en skovl til: lovende, men åh så melankolsk. Men ifølge ham ville det ikke være klogt at råde hende til at holde op med at skrive, da det måske ville forstærke hendes melankoli, mens en positiv modtagelse måske ville være med til at drive pessimismen ud af hendes hoved...
Men Brandes og Skram hjalp ikke rigtig til med det. Deres anerkendelse lod vente på sig, bogstaveligt talt indtil hendes død. Først i en nekrolog efter hendes død kom de rosende ord fra Brandes' pen: "I sin tro på videnskaben, sin foragt for snæversynethed og fordomme, i sin kærlighed til frihed, også tankens frihed, var hun helt sikker på den kurs, hun skulle følge."

Så til novellen Indespærret selv. En novelle tæller groft sagt mellem 50 og 100 sider, men den grænse er ikke bindende. Indespærret er med sine knap 30 sider faktisk snarere en kort fortælling, men betragtes alligevel generelt som en novelle, hvilket jeg synes er forsvarligt, da fortællingen på grund af spændingsbuen kan stå alene som bog. Værket er opbygget som en rammefortælling og indledes med en scene, hvor Rørby, en velhavende enkemand i en vis alder, uventet kommer hjem med en pige på omkring ti år. Dette kræver naturligvis en nærmere forklaring fra Rørby, hvilket udgør kernen i rammefortællingen. Oprindeligt fortælles historien af en usynlig iagttager, en såkaldt alvidende, auktoritativ fortæller, som man altid stiltiende antager er en mandlig eller intetkøn person. Men så tager Rørby ordet, og dermed ændrer fortællingsperspektivet sig radikalt. Nu er det ikke længere en udenforstående, der gengiver situationen, men vi læser historien gennem øjnene på en mand, der selv er en aktiv del af begivenhederne og derved dømmer og analyserer. Denne vinkel med en fiktiv mandlig jeg-fortæller giver en kvindelig forfatter faktisk større fysisk og psykisk spillerum til at tage emner op, der er tabu for kvinder, og læseren dykker derfor mere ned i den mandlige jegs hoved, end hvis forfatteren havde skrevet under et mandligt pseudonym. Valget af en mand, der analyserer den kvindelige psyke, kan naturligvis også læses som en skjult kritik af det etablerede samfund, hvor manden har magten. Pil Dahlerup konkluderer i sin afhandling, at kvindelige forfattere i perioden med det moderne gennembrud bemærkelsesværdigt ofte bruger en ikke-kvindelig jeg-fortæller. For Olivia Levison finder hun for eksempel ni gange en intetkøn/neutral jeg-fortæller, fire gange en mandlig og kun to gange en kvindelig. Derimod er hovedpersonerne næsten altid (unge) kvinder – men de fortæller ikke selv deres historie.

Rørby vertelt over de ontmoeting met de jonge pianolerares Ulla Hoff, die hij als het ware dierlijke trekken meegeeft waarmee de toon van de geschiedenis is gezet: ‘Ze was lang met brede schouders en een fier gestrekte hals, haar voorhoofd was tamelijk laag en ze streek haar dikke haar mechanisch naar achteren. Haar ogen waren donker, bruin of grijs, wijd open en niet diepliggend, de forse wenkbrauwen bogen af naar de neuswortel, waarboven ze in een vaag zichtbare lijn in elkaar overliepen terwijl ze aan de zijkant in een grote slingerende boog helemaal tot aan de slapen welfden. […] Aanvankelijk was ze zwijgzaam en zette ze een dwars en somber gezicht op. Maar gaandeweg ontdooide ze en toen ik mijn reizen te berde bracht, verwijdden de pupillen in haar ogen zich en begon ze op haar rode onderlip te bijten met haar scherpe blauwige tanden die ver uit elkaar stonden als bij een wild dier.‘
Al snel blijkt dat ze helemaal klem zit in haar kleinburgerlijke milieu terwijl ze ernaar snakt, haar vleugels uit te slaan naar een wijde wereld van reizen, muziek, kunst – kortom “leven”. Ze zit opgesloten, gekooid als een getergd wild dier. ‘In gedachten bleef ik toch met haar bezig en geleidelijk zelfs met een heel apart gemengd gevoel, een beetje zoals wanneer je ziet hoe een leeuw in gevangenschap door het gepeupel gesard wordt en je ergens wel zou willen dat die uit zijn kooi zou kunnen losbreken. Op een dag zal zij uit haar kooi losbreken, zei ik tegen mezelf, en dan – arm kind!’ Die kooi met zijn tralies wordt verderop in het verhaal als het ware gevisualiseerd door een prieeltje van dooreengevlochten takken, waarin Ulla als een getergde leeuw haar zelfbeheersing volledig verliest. Als Rørby later naar haar op zoek gaat, is de vogel gevlogen: ‘Een kwellend verontrust gevoel en iets wat op schaamte leek, dreven me terug naar de plek vanwaar je bij het prieel naar binnen kon kijken. Het was verlaten maar een paar geknakte takken sleepten levenloos hun prille blaadjes door zwarte, bubbelende regenplassen en het dorre loof op de aarde was geplet en vertoonde nog de afdruk van een menselijk lichaam … ‘
Ondanks haar kennelijke muzikale talent dat haar mogelijk boven die verarmde kleinburgerlijkheid zou kunnen uittillen, wordt haar lot toch door haar milieu gedefinieerd, haar hoofd stoot letterlijk bijna tegen het plafond in de huiskamer. De vader is zwak, een schim van de patriarch van weleer: ‘Ik volgde onwillekeurig haar blik en zag dat die bleef hangen bij een leunstoel naast de kachel, waar een oude man zat met een grauw en doorgroefd gelaat en dunne haarlokken over zijn kruin, gekleed in een verschoten kamerjas die van voren open hing waardoor een smoezelig en verkreukeld hemd zichtbaar werd, dat ook openstond en zijn hals vrijliet waarvan de diepe huidplooien bedekt waren met grijze baardstoppels. Ook zijn kin was ongeschoren en de hele verschijning die daar voorovergebogen zat met zijn handen plat op zijn knieën en zijn benen krachteloos uitgestrekt, maakte een indruk van totale zwakte en apathie.‘ En een huwelijk binnen haar milieu zou haar ook niet verder brengen, want de enige mogelijke kandidaat, de jonge Herman Daa, is een toonbeeld van verweekte slapheid, zowel in uiterlijk als optreden. In de mannelijke dominantie zit duidelijk de mot.
Nee, dan Ulla met haar opstandige kracht. Rørby is gefascineerd door Ulla, terwijl ze met haar dierlijke onbeheerstheid totaal niet beantwoordt aan het (ideaal)beeld dat hij van een vrouw heeft: ‘Ik probeerde er een verklaring voor te vinden dat ik me tot Ulla aangetrokken voelde. Het leek me deels uit nieuwsgierigheid, deels uit sympathie te zijn. Niets erotisch, althans ze bekoorde me niet speciaal. Ik had altijd een geregeld leven geleid en de vrouwen die ik had gekend, waren gelukkig geweest of hadden althans de kunst verstaan om hun teleurstellingen met zoveel beschaving en zachtaardige terughoudendheid te verbergen dat ik onwillekeurig twijfelde aan de kracht van vrouwelijke gevoelens. Bij een vrouw verwachtte ik berusting in plaats van wanhopige opstandigheid en ik zag altijd met verbazing als bepaalde grenzen werden overschreden. Aan de andere kant trok het nieuwe en verrassende in Ulla’s karakter me op een speciale manier aan, hoewel het wel een afstand schiep tussen ons.‘ Rørby speelt hierin een dubbele rol (hij zegt zelf dat zijn rol hierin hem niet helemaal duidelijk is). Aan een kant werpt hij zich op als haar redder om haar leven op een hoger plan te brengen en wordt hij door haar aangetrokken, aan de andere kant wakkert hij juist door haar aan een wereld van muziek en kunst te laten ruiken haar onvrede aan en stapelt hij door zijn afwijzing van haar toenadering alleen maar nieuwe barrières op, wat haar tot uitzichtloze verloedering buiten de maatschappij drijft. Inderdaad: ‘arm kind’, zoals Rørby al dacht. Is de moraal van het verhaal dat je je gewoon moet aanpassen aan de burgerlijke conventies? Heeft Rørby eigenlijk een schuldgevoel over zijn bemoeienissen, of spijt? En dat kleine meisje, waar het hele verhaal in feite om begonnen was? Benieuwd naar de hele novelle? Lees die hier.